पितात सारे गोड हिवाळा !– बा. सी. मर्ढेकर

पितात सारे गोड हिवाळा

न्हालेल्या जणू गर्भवतीच्या 
सोज्वळ मोहकतेनें बंदर
मुंबापुरीचें उजळित येई 
माघामधली प्रभात सुंदर.
सचेतनांचा हुरूप शीतल; 
अचेतनांचा वास कोवळा;
हवेत जाती मिसळुनि दोन्ही. 
पितात सारे गोड हिवाळा !

डोकीं अलगद घरें उचलती 
काळोखाच्या उशीवरूनी;
पिवळे हंडे भरून गवळी 
कावड नेती मान मोडुनी;
नितळ न्याहारिस हिरवी झाडें 
काळा वायू हळुच घेती;
संथ बिलंदर लाटांमधुनी 
सागर-पक्षी सूर्य वेचती;
गंजदार, पांढर्‍या नि काळ्या 
मिरवित रंगा अन नारिंगी, 
धक्क्यावरच्या अजून बोटी 
साखरझोपेमधीं फिरंगी;
कुठें धुराचा जळका परिमल, 
गरम चहाचा पत्ती गंध;
कुठें डांबरी रस्त्यावरच्या
भुर्‍या शांततेचा निशिगंध;
ह्या सृष्टीच्या निवांत पोटी 
परंतु लपली सैरावैरा,
अजस्त्र धांदल, क्षणांत देइल 
जिवंततेचें अर्ध्य भास्करा.

थांब! जरासा वेळ तोंवरी–– 
अचेतनांचा वास कोवळा;
सचेतनांचा हुरूप शीतल; 
उरे घोटभर गोड हिवाळा !

शून्य मनाच्या घुमटांत - बालकवी

शून्य मनाच्या घुमटांत कसलें तरि घुमतें गीत; अर्थ कळेना कसलाही, विश्रांती परि त्या नाहीं; वारा वाही, निर्झर गाई, मर्मर होई. परि त्याचे भीषण भूत घोंघावत फिरतें येथ. दिव्यरूपिणी सृष्टी जरी भीषण रूपा एथ धरी; जग सगळे भीषण होतें नांदाया मग ये येथें; न कळे असला, घुमट बनविला, कुणीं कशाला?--

सर्सर सर्सर वाजे… - आरती प्रभू

सर्सर सर्सर वाजे…
पत्ताच पत्ताच नाही;

वाऱ्याशी निरोप आला:
आत्ताच आत्ताच नाही

टप्पोर टप्पोर कळ्या
विलग झाल्यात काही;
नुस्ताच हलून वारा
सुगंध हलत नाही

झंझन झंझन झाले,
पाखरू उडत गेले;
उलट उलट झाड
तळ्यांत बुडत गेले

झर्झर झर्झर गेली
घाईत घाईत कोण?
गवतपातींत सर
उन्हांत पाडीत सोनं 

थर्थर थर्थर शुभ्र
झाडून उदास पंख,
तळ्याशी अनाम पक्षी
झालेला निव्वळशंख

वेलीत फुल मिटताना - शांता शेळके

वेलीत फुल मिटताना, दूरच्या निळ्या रेषेशी, घन गर्द मेघ उठताना, मज चाहूल देते काही

पाऊस फिका पडताना, निःशब्द हिरवळीवरती, पाकळी मुकी झडताना, मज विकल करी ते काही पाण्यात किरण विरताना, काळाच्या छाया मधुनी, काळोख अधिक भरताना, मज घेरीत येते काही वाऱ्यास धुके शिवताना, भिजलेल्या गालावरती, पापणी श्रांत लवताना, मी विसरू बघते काही

स्फुट ओव्या

 माय म्हनता म्हनता 

    होट होटालागे भिडे 

आत्या म्हनता म्हनता 

    केवढं अंतर पडे

माय म्हतली म्हतली 

    जशी तोंडातली साय 

बाय म्हतली बिराणी

    जशी भरडली दाय 

ताता म्हनता म्हनता 

    दातामधीं जीभ अडे 

काका म्हनता म्हनता 

    कशी मांघे मांघे दडे 

जीजी म्हनता म्हनता     

    झाला जीभले निवारा 

सासू म्हनता म्हनता 

     गेला तोंडातून वारा! 

सोहळा

 आतले न मना गवसे,
  मनातले न ये मुखी ;
मुखातून बोलतांना
  भाषा त्यालाही पारखी.

जाणिवेच्या व्यापाराला
  अशी उतरती कळा;
तरी करितों साजरा  
  मुक्या शब्दांचा सोहळा

निघे दिवाळे तरीही
  लागे करावी दिवाळी;
अगा शंकरही नाचे
  भस्म असून कपाळी 

- जातक

विरामचिन्हे - केशवकुमार

जेव्हा काव्य लिहावयास जगती प्रारंभ मी मांडिला, 

जे जे दृष्टित ये तयावर 'करू का काव्य?' वाटे मला, 

तारा, चंद्र, फुले, मुले किति तरी वस्तू लिहाया पुढे, 

तेव्हा 'स्वल्पविराम' मात्र दिसतो स्वच्छंद चोहीकडे ! 

झाले काव्य लिहून - यास कुठल्या धाडू परी मासिका? 

याते छापिल कोण? लावू वशिला कोठे? कसा नेमका? 

रद्दीमाजि पडेल का? परत वा साभार हे येईल? 

सारे लेखन तेधवा करितसे मी 'प्रश्नचिन्हा' कुल! 

अर्धांगी पुढती करून कविता नावे तिच्या धाडिली, 

अर्धे काम खलास होइल अशी साक्षी मनी वाटली ! 

कैसा हा फसणार डाव? कविता छापून तेव्हाच ये ! 

केला 'अर्धविराम' तेथ; गमले तेथून हालू नये ! 

झाली मासिकसृष्टि सर्व मजला कालांतरे मोकळी, 

केले मी मग काव्यगायन सुरू स्वच्छंद ज्या त्या स्थळी ! 

माझे 'गायन' ऐकताच पळती तात्काळ श्रोतेजन ! 

त्या काळी मग होतसे सहजची 'उद्गार' वाची मन ! 

डेंग्यू, प्लेग, मलेरिया, ज्वर तसे अन् इन्फ्लुएन्झा जरी 

ही एकेक समर्थ आज असती न्याया स्मशानांतरी - 

सर्वांचा परमोच्च संगम चिरं जेथे परी साधला, 

देवा, 'पूर्णविराम', त्या कविस या देशी न का आजला?

अनंत - कुसुमाग्रज

 

एकदा ऐकले
    काहींसें असें
असीम अनंत
    विश्वाचे रण
त्यात हा पृथ्वीचा
    इवला कण
त्यांतला आशिया
    भारत त्यांत
छोट्याशा शहरीं
    छोट्या घरांत
घेऊन आडोसा
    कोणी 'मी' वसें
क्षुद्रता अहो ही
    अफाट असें!
भिंतीच्या त्रिकोनी
    जळ्मट जाळी
बांधून राहती
    कीटक कोळी
तैशीच सारी ही
    संसाररीती
आणिक तरीही
    अहंता किती?
परंतु वाटलें
    खरें का सारें?
क्षुद्र या देहांत
    जाणीव आहे
जिच्यात जगाची
    राणीव राहे!
कांचेच्या गोलांत
    बारीक तात
ओतीत रात्रीत
    प्रकाशधारा
तशीच माझ्या या
    दिव्याची वात
पाहते दूरच्या
    अपारतेंत!
अथवा नुरलें
    वेगळेंपण
अनंत काही जें
    त्याचाच कण!
डोंगरदऱ्यांत
    वाऱ्याची गाणीं
आकाशगंगेत
    ताऱ्यांचे पाणीं
वसंतवैभव
    उदार वर्षा
लतांचा फुलोरा
    केशरी उषा....
प्रेरणा यांतून
    सृष्टीत स्फुरे
जीवन तेज जें
    अंतरी झरे
त्यानेच माझिया
    करी हो दान
गणावे कसे हें
    क्षुद्र वा सान?

बरसात - शांता शेळके

संबंधांचे अर्थ कधीच लावू नयेत
त्यांचा फक्त नम्र कृतज्ञतेने स्वीकार करावा
जसा पाण्याचा झुळझुळ नितळ जिव्हाळा
जुळलेल्या समंजस ओंजळीत धरावा...

 संबंधांचे धागे कधीच उलगडू नयेत
ते फक्त प्राणांभोवती सहज घ्यावेत लपेटून,
जसे हिवाळ्यातल्या झोंबऱ्या पहाटगारठ्यात
अंगांगी भिनवीत राहावे कोवळे धारोष्ण ऊन्ह...

संबंध तुटतानाही एक अर्थ आपल्यापुरता....
एक धागा... जपून ठेवावा खोल हृदयात
एखादे रखरखीत तप्त वाळवंट तुडवताना
माथ्यावर आपल्यापुरती खासगी बरसात...

साठीचा गजल - विंदा करंदीकर

सारे तिचेच होते, सारे तिच्याचसाठी;
हे चंद्र, सूर्य, तारे होते तिच्याच पाठी.

आम्हीहि त्यात होतो, खोटे कशास बोला,
त्याचीच ही कपाळी बारीक एक आठी !

उगवावयाची उषा ती अमुची तिच्याच नेत्री
अन् मावळावयाची संध्या तिच्याच ओठी

दडवीत वृद्ध होते काठी तिला बघून,
नेसायचे मुमुक्षू इस्त्री करून छाटी !

जेव्हा प्रदक्षिणा ती घालीच मारुतीला
तेव्हा पहायची हो मूर्ती वळून पाठी !

प्रत्यक्ष भेटली कां ? नव्हती तशी जरूरी;
स्वप्नात होत होत्या तसल्या अनेक भेटी.

हसतोस काय बाबा, तू बाविशीत बुढ्ढा,
त्यांना विचार ज्यांची उद्या असेल साठी

संध्याकाळच्या कविता

क्षितिज जसे दिसते तशी म्हणावी गाणी… देहावरची त्वचा आंधळी छिलून घ्यावी कोणी… गाय जशी हंबरते तसेच व्याकुळ व्हावे… बुडता बुडता सांजप्रवाही अलगद भरूनी यावे…

ओले हिरवे दिवस

गिरिशिखरांवरुनी
सोगे सुटले ढगांचे
ओले हिरवे दिवस
येती जाती श्रावणाचे

मिटे फुले डोंगरात
फूल ऊन-सावल्यांचे
स्वप्न दिवसाच्या डोळां
तरळते चांदण्याचे

ओल्या चिंब अवकाशी
आर्त नाद पावश्याचा
पान फूल होऊ पाहे
कण कण मृत्तिकेचा

विष्णुकांतीच्या फुलांच्या
पसरल्या निळ्या राशी
सहस्राक्ष अंथरितो
नेत्र धरेच्या पायाशी

गवताच्या पात्यापरी
भिजलेले माझे मन
इंद्रधनुष्याशी नाते
जोडी उन्मन होऊन

तुझ्या वंदितो माउली पाउलांस - ग. दि. माडगूळकर

दिला जन्म तू विश्व हे दाविलेस 

किती कष्ट माये सुखे साहिलेस 

जिन्यालागीं आकार माझ्या दिलास

तुझ्या वंदितो माउली पाउलांस 

गुरु आद्य तू माझिया जीवनात 

तुवा पेरिली धर्मबीजे मनात 

प्रपंचात सतपंथ तू दविलास   ।। १ ।।

तुझ्या कीर्तीविस्तार माझा प्रपंच 

कृपेने तुझ्या रंगला रंगमंच 

वठे  भूमिका पाठ जैसा दिलास ।। २ ।।

उमेचे, रमेचे, जसे शारदेचे 

जपध्यान तैसे तुझे जन्मदेचे 

तुझ्या प्रेरणेने यशस्वी प्रवास ।। ३ ।।

वेलांटी

पीत केशरी पातळ चोळी हिरवी अंगात
नेसुनिया आपलेच हसू आलीस दारात

स्वागताचे तुझ्या शब्द जन्मोजन्मी घोकलेले
भाग्य-उजरीच्या वेळी कोसळोनी मौनी झाले

जुळविता तुझ्या डोळां अक्षरे मी आयुष्याची
उरे वेलांटीच अंती तुझ्या वक्र भिवयीची

पण उभी का तू अशी? सोड दाराची चौक्ट
तुझ्या ओठांच्या रेषांशी माझी अडली ना वाट!

वाट अडू दे अशीच रात्र इथेच पडू दे
तुझ्या देहाच्या दिव्याशी तम गहिरे होऊ दे, माझी सावली सरु दे

प्राजक्ताची फुले

टप‌ टप‌ पडती अंगावरती प्राजक्ताची फुले
भिर‌ भिर‌ भिर‌ त्या तालावरती गाणे अमुचे जुळे !

कुरणावरती, झाडांखाली
ऊन सावली विणते जाळी
येतो वारा पाहा भरारा, गवत खुशीने डुले !

दूर दूर हे सूर वाहती
उन्हात पिवळ्या पाहा नाहती
हसते धरती, फांदीवरती हा झोपाळा झुले !

गाणे अमुचे झुळझुळ वारा
गाणे अमुचे लुकलुक तारा
पाऊस, वारा, मोरपिसारा या गाण्यातुन फुले !

फुलांसारखे सर्व फुला रे
सुरात मिसळुनी सूर, चला रे
गाणे गाती तेच शहाणे बाकी सारे खुळे !

बसलेले: संजीवनी मराठे, पद्मा गोळे, कवि यशवंत, बा.भ.बोरकर, वि.वा.शिरवाडकर (कुसुमाग्रज) ऊभे: मंगेश पाडगाँवकर, वसंत बापट, ग.दी.माडगुळकर, वा.रा.कांत

सांध्यसुंदरी

इंद्रनील चंद्रकांत सांध्यसुंदरी ही
येइ हसत मधुर मंद विश्वामंदिरीं ही .....

उंबर्‍यांत धुउनि उन्हे धूळ माणकांची
मूर्ति सजल-पारिजात-कांत पावलांची
नेसुनि ये वसन नरम तलम अंजिरी ही ....

मंदानिल दुडदुडुनी बिलगले पदांला
उचलुनि त्यां मृदुल करें लाविलें उराला
चुंबुनि त्यां मोहरली स्नेहमंजिरी ही ....

कुरवाळुनि बोलवि ही बोबडया खगांना
लावुनि गालांस बोट खुलवि वल्लरींना
एक एक नवलदिवा लावि अंबरीं ही ....

पिककंठी जलवंती उघडुनी उराला
दावि इंद्रचापवर्णचित्ररत्नमाला
कुजबुजली गुज तिजशीं स्वर्गमाधुरी ही ....

झाले छायार्द्र नेत्र भूमिमाउलीचे
वात्सल्ये जड झाले पयद माउलींचे
स्वागद हें भावोत्कट बघुनि बावरी ही .....

व्यथित मना ... कर जोडुनि स्मर ‘शुभं करोति’
स्थिरचर एकाग्रचित्त जाहलें सभोतीं
वाहाया तुजवर ये शांतिनिर्झरी ही

उनाड व्हावे - दि. पु. चित्रे

उनाड व्हावे रक्त इथे अन

डोळ्यांना पालवी फुटावी

अन श्वासांच्या संथ झऱ्यांतून

लकेर हळवी तरळत जावी

झुळझुळणाऱ्या जिवंततेला

मरणाच्या मग खुणा पटाव्या

छातीच्या गहिऱ्या मेघातुन

अदृष्टाच्या विजा पळाव्या

दूर असावे स्वतःपासुनि

स्वतःपणाचा अर्थ नुरावा

फक्त वाहणाऱ्या ओळींना

अशाश्वताचा सूर कळावा

उनाड व्हावे रक्त इथे अन

फक्त निळे आकाश उरावे

तंद्रीच्या धूसर वाऱ्यावर

अन ताऱ्यांचे स्वप्न झुरावे

आला क्षण...गेला क्षण

गडबड घाई जगात चाले,
आळस डुलक्या देतो पण;
गंभीरपणे घडय़ाळ बोले -
‘आला क्षण-गेला क्षण’

घडय़ाळास या घाई नाही,
विसावाही तो नाही पण;
त्याचे म्हणणे ध्यानी घेई -
‘आला क्षण-गेला क्षण!’

कर्तव्य जे तत्पर त्यांचे
दृढ नियमित व्हावयास मन,
घडय़ाळ बोले आपुल्या वाचे -
‘आला क्षण-गेला क्षण’

कर्तव्याला विमुख आळशी
त्यांच्या हृदयी हाणीत घण,
काळ -ऐक! गातो आपुल्याशी
‘आला क्षण-गेला क्षण!’

लवाजम्याचे हत्ती झुलती
लक्ष त्यांकडे देतो कोण,
मित रव जर हे सावध करती -
‘आला क्षण-गेला क्षण’

आनंदी आनंद उडाला,
नवरीला वर योग्य मिळाला!
थाट बहुत मंडपात चाले -
भोजन, वादन, नर्तन, गान!
काळ हळू ओटीवर बोले -
‘आला क्षण-गेला क्षण!’

‘कौतुक भारी वाटे लोकां
दाखविण्या पाहण्या दिमाखा,
तेणे फुकटची जिणे होतसे!
झटा! करा तर सत्कृतीला!’
सुचवीत ऐसे, काळ वदतसे -
‘क्षण आला, क्षण गेला!’

वार्धक्य जर सौख्यात जावया
व्हावे, पश्चात्ताप नुरुनिया,
तर तरुणा रे! मला वाटते,
ध्यानी सतत अपुल्या आण
घडय़ाळ जे हे अविरत वदते-
‘आला क्षण-गेला क्षण’

मावळतीला

मावळतीला गर्द शेंदरी रंग पसरले

जसे कुणाचे जन्मभराचे भान विसरले

जखम जिवाची हलके हलके भरून यावी

तसे फिकटले, फिकट रंग ते मग ओसरले.

घेरित आल्या काळोखाच्या वत्सल छाया

दुःखाचीही अशी लागते अनवट माया

आक्रसताना जग भवतीचे इवले झाले

इवले झाले आणि मजला घेरित आले.

मी दुःखाच्या कुपीत आता मिटते आहे

एक विखारी सुगंध त्याचा लुटते आहे

सुखदुःखाच्या मधली विरता सीमारेषा

गाठ काळजातली अचानक सुटते आहे.

जाणिव विरते तरिही उरते अतीत काही

तेच मला मम अस्तित्वाची देते ग्वाही

आतुरवाणी धडधड दाबुन ह्रदयामधली

श्वास आवरून मन कसलीशी चाहुल घेई.

हलके हलके उतरत जाते श्वासांची लय

आता नसते भय कसले वा कसला संशय

सरसर येतो उतरत काळा अभेद्य पडदा

मी माझ्यातुन सुटते, होते पूर्ण निराशय.

[संकलक: शीतल भांगरे]